Spring naar inhoud

Trekken langs de Walser nederzettingen van Graubünden

6 januari 2012

Verspreid door het Zwitserse kanton Graubünden liggen dorpen en gehuchten van de Walser, een Germaans volk dat zich in de late middeleeuwen vestigde in afgelegen en door de toenmalige Alpenbewoners volslagen onbewoonbaar geachte bergdalen. Vanuit het Zwitserse Wallis migreerden ze via hoge bergpassen en door spelonken door het hooggebergte van de Alpen. Daarbij ontwikkelden ze destijds revolutionaire een semi-nomadische levenswijze. Bovendien ontwikkelden ze een bijzondere bouwtechniek. Tot op de dag van vandaag onderscheiden deze door uitstekende paden onderling verbonden Walser en-claves zich door hun dialect en hun cultuur. Onze medewerker Ronald Naar wandelde in Graubünden een deel van de Walser migratieroute en bezocht onderweg de bergdorpjes Davos, Arosa en Lenzerheide. Wandelen in de Bündner Alpen.


Het gehucht Sertig lijkt aan het einde van de wereld te liggen: een paar zwartgerookte houten chalets en een wit kapelletje in een V-vormig dal dat doodloopt tegen een ketel van kalkstenen rotsen. Het ligt afgelegen, maar toch oogt het vertrouwd. Als je niet beter zou weten, waan je je hier in het veel verder naar het westen gelegen Wallis; de chalets, de houten hooischuren op stenen pootjes, en vooral het Schweizerdütscher dialect dat de boeren spreken. Alles in Davos-Sertig oogt of klinkt zoals bij de Wallisers in de bergdalen van Zermatt en Saas Fee. Tussen Zermatt en Davos-Sertig ligt hemelsbreed echter zo’n tweehonderd kilometer; via bergpaden zou dat zeker zo’n driehonderd kilometer zijn – driehonderd kilometer moeilijk begaanbaar ter­rein langs rotsige, vergletsjerde bergtoppen, over kale en winderige bergpassen en door diepe kloven waar woeste rivieren doorheen stromen. Natuurlijk, vandaag de dag kun je dankzij de moderne infrastructuur in een paar uur van het ene naar het andere dorp rijden, maar nog geen twee eeuwen geleden was dit een route waar je minimaal een maand over deed. Hoe kan het zijn dat je toch deze gelijkenis met Zermatt en Saas Fee aantreft? ‘Dat komt omdat we verre familie van elkaar zijn,’ zegt Hans Fopp, eigenaar van de lokale herberg Zum Bergführer. ‘Wij, hier in Sertig Dorfli, maar ook in andere afgelegen gemeenten in Graubünden, zijn Walsers. Net als de mensen in Zermatt. We behoren net als zij tot een Duitssprekend volk dat vandaag de dag grote delen van de Zwitserse Alpen bewoont, maar ook delen van de Italiaanse provincie Lombardije en van de Oostenrijkse provincie Vorarlberg. We hebben allemaal dezelfde verre voorouders. Ooit zijn onze voorouders hier in de late middeleeuwen naartoe gemigreerd.’

Dankzij geasfalteerde wegen, kilometers lange tunnels en tandrandtreintjes ben je geneigd te vergeten hoe ontoegankelijk de Alpen iets meer dan een eeuw geleden nog waren. Pas als je je in die tijd verplaatst en je realiseert dat er destijds dalen en bergpassen niet of nauwelijks passeerbaar was, dan besef je pas wat voor een moeilijk gebied dit was om je te vestigen. En om er te overleven. En dan rijst vanzelf de vraag: hoe komt het dat hier ondanks de barre leefomstandigheden, vooral in de winter, al eeuwenlang mensen wonen? Neem de Germaanse Walser. Ooit bewoonde dit volk het zuidwesten van Duitsland en gebieden in het noorden van het huidige Zwitserland. Vermoedelijk als gevolg van volksverhuizingen in het Noord-Europese laagland begonnen de Walsers rond de achtste eeuw na Christus zuidwaarts te trekken. Via het Berner Oberland kwamen zij in het oostelijke deel van het huidige Zwitserse kanton Wallis. Daar ves­tig­den ze zich in de ‘veilige’ beschutting van meer dan 4000 meter hoge, vergletsjerde bergtoppen. Op verschillende plaatsen in het huidige Oberwallis ontstonden langs de bovenstroom van de rivier Rhône Walser dorpen, maar ook in het parallel daaraan gelegen Lötschental en in de zuidelijke zijdalen van Saas Fee en Zermatt. Vandaar ook de tegenwoordige naam Wallis. Vanuit het laagland namen de Walsers de traditie mee dat de boerderij en de daarbij behorende grond ongedeeld op de oudste zoon overging. In het heuvelland leverde dat weinig problemen op, maar in de bergen is er minder plaats om je te vestigen. De landbouwgrond in het dal is schaars en vaak lastig te bewerken, en dan nog slechts gedurende een paar maanden per jaar. Hetzelfde geldt voor de weidegrond hogerop in de diepe bergdalen: tijdens de zomer moesten het gras in het dal worden gemaaid om voedsel te verzamelen voor de koude wintermaanden. Dat betekende dat de koeien er niet tegelijkertijd konden grazen. Als gevolg van de noodzaak daartoe ontwikkelden en verfijnden de Walsers een semi-nomadi­sche cultuur: de bergboeren vestigden zich tijdens de zomermaanden op kale alpweiden boven de boomgrens, molken daar in hun tijdelijke zomerboerderij hun vee en maakten van die melk kaas; maar zodra de eerste sneeuw op de toppen viel, trokken ze zich met hun vee terug in de dalen. Deze cultuur leidde geleidelijk aan tot overbevolking. Dit dwong de jongere zonen om op zoek te gaan naar nieuwe, nog onbevolkte Alpendalen. In eerste aanleg trokken veel Walsers in de twaalfde en dertiende eeuw over hoge Alpenpassen verder naar het zuiden. In het noorden van het huidige Italië vonden ze nog onbevolkte, hooggelegen bergdalen.

Na enige tijd raakten ook die bergdalen overbevolkt en gingen de Walsers vanuit de huidige Italiaanse provincie Lombardije Noord-Italië in noordoostelijke richting op zoek gaan naar nog onbekende, onbevolkte bergdalen. Via hoge passen trokken ze van de ene naar de andere vallei. Ze passeerden de bergen van het tegenwoordige Kanton Ticino en kwamen uiteindelijk in Graubünden. Dit gebied was echter al bevolkt door een Romaans volk, de Rhäto-Romanen, afstammelingen van de oude Romeinen. Zij leefden echter vooral in de lagere valleien waar ruimte genoeg was om vee te houden en aan landbouw te doen. In hun dorpen en stadjes stonden de huizen dicht op elkaar; die woningen hadden massieve natuurstenen muren en waren over het algemeen aan de buitenzijde be­pleisterd; deze gevels werden vaak in vrolijke kleuren geschilderd en versierd met prachtige afbeeldingen en Latijnse spreuken. Omdat de Romanen de bovenstromen van de diep ingesneden bergdalen van Graubünden letterlijk links hadden laten liggen, simpelweg omdat ze de methoden niet beheersten om in die hooggelegen regionen te overleven, was daar nog ruimte voor de Walser om zich te vestigen. Zo ontstond er in de late middeleeuwen een mozaïek van Romaanse en Walser dorpjes in de Bündner Alpen. Soms waren de cultureel totaal verschillende gehuchten niet meer dan een forse steenworp van elkaar verwijderd, vaak slechts gescheiden door een diepe, vrijwel ondoordringbare kloof; soms troffen de Walser nog hele onbewoonde vallei waar ze zich vestigden en hun cultuur wortelden. Zo koloniseerden ze het Rheinwald, Vals, Avers, Arosa, Davos en Klosters en St.-Antoniën afgelegen dorpjes die door de eeuwen heen met elkaar werden verbonden door middel van een ingenieus netwerk van paden en weggetjes. Deze waren zo goed gebouwd dat ze tot op heden de elementen hebben overleefd. En tegenwoordig voor toeristen met elkaar zijn verbonden: de Walserweg.

Voor mijn trektocht langs de Walser dorpjes wil ik globaal van Klosters, een uit zijn voegen gebarst wintersportoord nabij de Vorarlberger grens, naar het gehucht Vals in het hart van de Bündner Alpen lopen Vals is vooral beroemd door zijn minerale bronnen waar een van de lekkerste dranken van Zwitserland wordt getapt: Valser Wasser. Daarnaast heb je er ook een hypermoderne Wellness. Een goddelijke plek om na een week lopen te eindigen. Onderweg tussen Klosters en Vals is er de keuze tussen overnachten in de tent – in bijna elk dorpje is wel een camping – of slapen in een herberg, berghut of hotel. Bovendien heb je de keuze om saaie trajecten af te snijden met behulp van een stukje passagieren met de Zwitserse postbus of met behulp van de Rhätische Bahn, het ingenieuze stelsel van tandradtreintjes dwars door en over de Bündner Alpen. Terwijl ik start met mijn wandeling in de verst van Wallis verwijderde Zwitserse Walser kolonie, realiseer ik me dat het verhaal van de migrerende Walsers niet hier in het huidige Graubünden eindigt. In de veertiende eeuw trokken de Walser vanuit dit deel van de Alpen verder naar het noordoosten, de huidige Oostenrijkse provincie Vorarlberg in. De verst verwijderde kolonies ontstonden uiteindelijk in het Duitse Beieren, de enclave Kleinwalsertal, en in Oostenrijkse Tirol, het Patznauntal. In 1457 kwam pas een einde aan de migratie: als gevolg van een nieuwe wet die het aankopen en uitruilen van Romaanse grond verbood werd de ex­pansie van de Walsers pas een halt toegeroepen.

Wat rest uit die tijd zijn dorpjes en almboerderijen waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Tijdens mijn tocht over de Walserweg daal ik tijdens de vierde traject tot bij Alp Sanaspans, een eeuwenoude Walser boerderij. Het is herfst, de almweiden zijn geel en bruin; de lucht is kristalhelder. De Walseralmboer Patrick Wechselberger blijft hier nog hooguit enkele dagen, vertelt hij.
‘Dan is de Alpabtrieb…,’ zegt hij. ‘Dan neem ik de koeien weer mee naar het dal. Zoals mijn Walser overgrootouders dat al meer dan duizend jaar doen.’


INFO – Walserweg
Begeleide wandelingen: Markus Isenmann leidt bergwandel-, klim- en hoogtetochten. Een paar jaar geleden heeft deze gediplomeerde berggids besloten van zijn passie zijn beroep te maken; sindsdien begeleidt hij dagtochten en meerdaagse wandeltochten. In de zomer organiseert hij bovendien mountainbike- en raftingtoeren.

RuinaTrail
Markus Isenmann, CH-7126 Gastrisch
Tel.: +41.81.925.29.92
info@ruinatrail.ch, Website: www.ruinatrail.ch

Literatuur:
Irene Schuler: Walserweg Graubünden in 19 Etappen vom Hinterrhein in de Rätikon (Rotpunktverlag, juni 2010)
Bernhard Irlinger: Der grosse Walserweg Auf alten Saumpfaden von Zermatt nach Mittelberg (Bruckmann Verlag, 1995)

Kaarten:
Blad 13, Davos-Arosa (Kümmerly + Frey, 1:60.000)
Website: http://www.swisstravelcenter.ch
Blad 248 (Prättigau), 258 (Bergün) en 257 (Safiental), schaal 1:50.000, LKS Landeskarte der Schweiz
Website: www.swisstopo.ch

Websites:
www.wir-walser.ch
www.walser-alps.eu
www.walserweg.com
www.graubuenden.ch

Advertenties

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers liken dit: